O GÓRSKIEJ ODZNACE TURYSTYCZNEJ PTTK

 

Górska Odznaka Turystyczna PTTK należy do najstarszych, polskich odznak turystycznych. Jest chronologicznie drugą po Górskiej Odznace Narciarskiej PTTK, której protoplastą była Odznaka Górska PZN, ustanowiona w 1932 r. Wprawdzie GOT została powołana do życia przez Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, niemniej jednak sama idea odznaki pojmowanej jako wyróżnik poziomu umiejętności turystycznych oraz znawstwa gór przez jej posiadacza, a równocześnie jako swoista materialna nagroda za trud górskiej wędrówki, torowała sobie drogę w tym Towarzystwie z oporami i bardzo powoli. Różne były tego przyczyny, ale najważniejsza tkwiła w ideologii PTT, u której podstaw leżała zasada bezinteresowności w uprawianiu turystyki górskiej. Przez lata bowiem uznawano, że głównym motywem podejmowania trudu górskich wędrówek są względy natury estetycznej, emocjonalnej i poznawczej. O żadnych innych, bardziej wymiernych, czy tym bardziej materialnych kategoriach nie było mowy. Tak ukształtowany etos turysty górskiego, oficjalnie głoszony przez Towarzystwo, obowiązywał przez długi czas - aż po lata międzywojenne, a ówcześni turyści w pełni się z nim identyfikowali.

Gwałtowny rozwój różnego rodzaju sportów oraz wzrost poziomu szeroko pojmowanej kultury fizycznej, który dał się zauważyć po I wojnie światowej, inspirowany zresztą m.in. przez odpowiedzialne za tę dziedzinę życia społecznego organy państwa, w sposób naturalny wpłynął stopniowo na zmianę owego tradycyjnego etosu turystyki górskiej. Pewną w tym rolę odegrała tzw. Państwowa Odznaka Sportowa (POS), powołana do życia w 1930 r. z zadaniem aktywizacji sportowej społeczeństwa polskiego. Włączenie się w system funkcjonowania POS zaproponowano też Polskiemu Towarzystwu Tatrzańskiemu, ale Towarzystwo początkowo negatywnie się do tego odniosło, motywując swą odmowę - zgodnie z tym co wyżej powiedziano - jawną sprzecznością owego pomysłu z zasadami ideologicznymi turystyki górskiej. Idea odznaki jednak, zwłaszcza kiedy w 1932 r. Polski Związek Narciarski ustanowił swoją Górską Odznakę PZN, będącą pierwszą polską odznaką turystyczną, potwierdzającą stopień kwalifikacji turystycznych jej zdobywcy, poczęła zyskiwać pośród członków PTT coraz przychylniejszy grunt. Wyrazem tego było przystąpienie Towarzystwa do akcji POS w 1934 r., powołanie do życia przez Oddział PTT "Beskid Śląski" w Cieszynie własnej odznaki turystycznej (jeszcze w sezonie letnim tegoż roku), a także projekt Odznaki Huculszczyzny PTT, z którym wystąpił z początkiem 1935 r. Oddział PTT w Stanisławowie. Pod wpływem tych działań wnet pojawiła się myśl, aby akcję odznaki rozszerzyć na całe Towarzystwo. Powołano więc specjalną komisję, która przygotowała konkretny projekt regulaminu, ustalający m.in. nazwę odnaki jako Odznaka Górska PTT. Te działania wzbudziły sprzeciw ze strony PZN, organizacji konkurującej z PTT o prymat w górach, której władze, nie bez podstaw zresztą, zarzuciły PTT powielanie wzorów i stwarzanie konkurencji dla Odznaki Górskiej PZN. Związek uważał, iż nazwa Odznaka Górska jest - w opinii społecznej - ściśle związana z instytucją Odznaki Górskiej PZN, nadto wskazywał, że użycie dla odznaki PTT zarówno sformułowania Odznaka Górska, jak i terminu przodownik (występującego w odznace PZN-owskiej) wywoła wśród turystów zamęt i nieporozumienia. Sporne problemy rozstrzygnięto w końcu w ten sposób, iż dla nowej odznaki przyjęto nazwę Górska Odznaka Turystyczna PTT, zaproponowaną przez Stanisława Osieckiego, ówczesnego prezesa PTT, oraz zgodzono się na określenie przewodnik do GOT w miejsce przodownika.

W dniu 23 czerwca 1935 r. Walny Zjazd Delegatów PTT obradujący w Stanisławowie formalnie powołał do życia Górską Odznakę PTT. Szybko też wydano drukiem pierwszy Regulamin Górskiej Odznaki Turystycznej PTT wraz ze spisem punktowanych wycieczek oraz spisem przewodników do GOT, aby rozpocząć akcję odznaki jeszcze w aktualnym sezonie turystycznym.

Autorem projektu graficznego odznaki, wybranego do realizacji, był Stefan Osiecki (1902-1977), syn Stanisława, wybitny ówczesny taternik i andynista, z zawodu architekt.

Początkowo akcja GOT nie rozwijała się najlepiej. W sezonie 1935 zdobyto raptem 55 odznak, w następnych zaś latach niewiele więcej (1936 - 133 odznaki, 1937 - 165, 1938 - 105). Wzrost ilości zdobywanych odznak nastąpił dopiero po wojnie. Wprawdzie w roku 1948, kiedy akcję GOT wznowiono, zdobyto tylko 52 odznaki, ale już w roku następnym zdobyto ich 857, w kolejnym zaś roku osiągnięto liczbę aż 4984 odznak. Były to ostatnie odznaki zdobyte w ramach działalności PTT, z końcem bowiem 1950 r. doszło do fuzji Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego oraz Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, i powstania Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, które stało się ideowym i prawnym następcą obu wspomnianych Towarzystw.

W nowym Towarzystwie sprawy gór i turystyki górskiej, w tym także Górskiej Odznaki Turystycznej, znalazły się w gestii Komisji Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. Głównym promotorem akcji GOT w obrębie KTG ZG był przez długie lata wieloletni sekretarz, wiceprzewodniczący i przewodniczący KTG, autor przewodników, redaktor naczelny "Wierchów" - Władysław Krygowski. Odznaka doznała w nowym Towarzystwie, także na jego niższych szczeblach organizacyjnych, tak gorącego poparcia, że niebawem nastąpił jej niebywały rozkwit. Kiedy w PTTK pojawiły się odznaki turystyczne, mające na celu popularyzację również innych dyscyplin turystycznych, GOT stała się pośród nich najbardziej popularna i ten stan rzeczy utrzymuje się do dzisiaj.

Od chwili swoich narodzin GOT dzieliła się na dwa rodzaje: małą i dużą, przy czym w odznace małej funkcjonowały trzy stopnie: brązowy, srebrny i złoty, w dużej zaś tylko dwa: srebrny i złoty.

Nowa GOT PTTK w kategorii małej w swym wyrazie plastycznym bezpośrednio nawiązywała do projektu przedwojennego, natomiast odznaka duża zyskała całkiem nowy wygląd. Autorem owych rozwiązań graficznych był Zdzisław Czaczko, przodownik odznaki.

W miarę rozwoju akcji GOT i zdobywania przez odznakę popularności zaczęły pojawiać się nowe kategorie GOT. I tak w 1951 r. dla zachęcenia utrzymywania kontaktu z odznaką przez zaawansowanych zdobywców GOT wprowadzono do regulaminu możliwość uzyskiwania wyróżnienia "Za wytrwałość", przyznawanego za spełnienie określonej krotności wymogów na dowolny stopień odznaki. Wyróżnienie to początkowo zamieszczano w legitymacji i w książeczce GOT, później (w 1962 r.) wprowadzono dlań specjalną odznakę według projektu Danuty Sokołowskiej.

W 1975 r. KTG ZG dokonała kolejnej modyfikacji regulaminu odznaki. Generalne zmiany dotyczyły ilości jej rodzajów i stopni. Nowy regulamin, obowiązujący od 1977 r., wprowadził popularną GOT jako pierwszy rodzaj w kolejności zdobywania oraz uzupełnił GOT dużą o stopień brązowy. Projekt graficzny popularnej GOT przygotowała Grażyna Ryn.

Wprowadzone zmiany jeszcze bardziej umocniły pozycję GOT pośród innych odznak PTTK. Pogląd na jej rozwój daje statystyka, ukazująca ilość zdobytych GOT na koniec poszczególnych, powojennych dekad:

 

ROK     ILOŚĆ ODZNAK ZDOBYTA

W DANYM ROKU     ILOŚĆ ODZNAK ZDOBYTA OD

POCZĄTKU AKCJI GOT

1950     4 984     6 362

1960     12 910     184 613

1970     27 008     366 179

1980     49 081     767 248

1990     27 739     1 243 719

2000     15 614     1 416 000

 

W 1985 r., z okazji jubileuszu pięćdziesięciolecia odznaki, jej zdobywcy oprócz "normalnej" odznaki otrzymywali jeszcze specjalną odznakę jubileuszową projektu Józefa Maszczyńskiego.

Milionowa GOT została zdobyta w roku 1986, pięćdziesiątym drugim istnienia odznaki, przez Andrzeja Mazura z Żor koło Rybnika, przodownika turystyki górskiej PTTK.

W roku 1998 zdobywcy GOT mieli możność pozyskiwania kolejnej, specjalnej odznaki, tym razem związanej ze 125-leciem TT-PTT-PTTK, zaprojektowanej przez Jerzego W. Gajewskiego wedle pomysłu Zbigniewa Kreska.

 

Czytelników, którzy chcieliby pogłębić swoją wiedzę o historii odznaki odsyłamy do następujących publikacji:

#

 

Tomasz Kowalik, Skąd się wzięła Górska Odznaka Turystyczna? ("Płaj" 1, 1986, s. 3-42)

#

 

Władysław Krygowski, Górska Odznaka Turystyczna. Początki - rozwój - zadania, Warszawa - Kraków 1985, s. 24 ("Biblioteczka Turysty Górskiego", t. 13)

#

 

Wiesław A. Wójcik, Geneza i rozwój Górskiej Odznaki Turystycznej w Polskim Towarzystwie Tatrzańskim ("Wierchy" 54, 1985, s. 137-160).

 

GOT jest odznaką szczególną przynajmniej z dwóch powodów. Po pierwsze - jej długa tradycja i masowość spowodowała powszechne zakorzenienie odznaki w świadomości społecznej, czego osobliwym dowodem jest na przykład fakt uwzględniania jej w zestawach haseł przez... polskie słowniki ortograficzne; po drugie zaś - odznaka zdobywana jest w specyficznym środowisku gór, a "góry - jak powiada poeta - są całe jakąś baśnią świata". Naturalne piękno ich przyrody, tej ożywionej i nieożywionej, piękno kultury regionalnej, jaka się u ich stóp, a często także i w nich samych, rozwinęła, wreszcie ich rola w historii - to czynniki, które fascynują ludzi od wieków. Niestety, góry jednak kryją w sobie także zupełnie niebaśniowe, a - wprost przeciwnie - całkiem realne niebezpieczeństwo. Nawet te najniższe, pogardliwie nieraz określane jak "kapuściane", potrafią być niebywale groźne dla kogoś, kto ich nie zna, kto nie wie, jak się po nich poruszać lub też nie umie podjąć właściwej decyzji o wyjściu, czy też raczej zaniechaniu wyjścia na trasę. Chcąc więc poznać góry i być w nich w pełni bezpiecznym, trzeba nabyć odpowiedniej wiedzy i praktyki, trzeba się po prostu gór uczyć i nauczyć.

Temu celowi służy właśnie Górska Odznaka Turystyczna PTTK, która ma być i faktycznie - jak pokazuje długoletnie doświadczenie - jest instrumentem właściwie pojmowanej nauki gór, rozumianej zarówno w sensie krajoznawczym, jak i praktyki górskiego wędrownictwa. Jej regulamin tak jest skonstruowany, że stopniowo wprowadza zdobywcę odznaki w arkana sztuki wędrowania po górach, stopniowo poszerza jego znajomość górskiego świata o coraz to nowe, i różnego typu, grupy gór, ucząc go przy tym niezbędnego doświadczenia górskiego. Każdy kolejny stopień odznaki świadczy więc o osiągnięciu wyższego poziomu poznania gór i umiejętności bezpiecznego po nich wędrowania.

W historii odznaki, w kolejnych redakcjach jej regulaminu stale można obserwować jakże słuszną tendencję do zachowania rozsądnego kompromisu między jej trudnym i łatwym zdobywaniem. Zawsze szło o to, by, stale pozyskując coraz to nowych jej zdobywców, nie deprecjonować jednak samej odznaki. "Dzięki temu - jak pisał Władysława Krygowski - Górska Odznaka Turystyczna stała się znakomitym narzędziem upowszechniania turystyki górskiej, a równocześnie pożądanym celem starania się o jej zdobycie"

 

 

Wiesław A. Wójcik